Wat zijn financiële problemen?

Financiële problemen zijn schulden, en die ontstaan door een tekort aan geld – of is er misschien meer aan de hand? Zijn mensen met schulden altijd arm? Op deze pagina lees je meer over de relatie tussen armoede en financiële problemen, over de mogelijke oorzaken voor deze problemen. Ook worden verschillende typen schulden in kaart gebracht.

Relatie tussen armoede en financiële problemen #

Het Nibud (Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting) berekent ieder jaar twee verschillende referentiebudgetten die het SCP (Sociaal Cultureel Planbureau) hanteert in het monitoren van armoede in Nederland: het basisbehoeftebudget en het ruimere ‘niet-veel-maar-toereikend-budget’. Het eerste budget dekt de primaire levensbehoeften (woonkosten en boodschappen), het tweede houdt ook rekening met de secundaire levensbehoeften (kleding, sociale participatie). Het Nibud maakt zich zorgen omdat bijstand en minimumloon steeds minder toereikend zijn om aan de toenemende kosten te voldoen. Voor iemand die leeft op bijstandsniveau en zo nèt kan rondkomen – iemand die nog net iets overhoudt voor extra zaken als kleding, sociale contacten of het vervangen van bijvoorbeeld witgoed – is eigenlijk geen ruimte overgelaten voor het aflossen van (studie)schulden of het inlopen van achterstanden. In feite liggen financiële problemen in zo’n situatie altijd op de loer.

Daar waar armoede een politiek gekleurd perspectief is, zijn financiële problemen in Nederland veelal een gevolg van betalingen die niet op tijd zijn uitgevoerd. Naast een tekort aan geld, spelen andere factoren daarbij een rol. Binnen de beperkte bestedingsruimte van de bijstand bijvoorbeeld, heeft het inlopen van achterstanden direct invloed op veel van de secundaire levensbehoeften die in Nederland als normaal worden gezien. Als iemand financiële problemen heeft, betekent dat dus niet per se dat iemand ook in armoede leeft, maar in de praktijk worstelen veel arme mensen in Nederland met financiële problemen.

De Factsheet Armoede en Schulden in Nederland (2013-2017) van Divosa maakt de relatie tussen armoede en financiële problemen inzichtelijk. Zo kwam in deze periode een arm huishouden gemiddeld 217 euro per maand tekort, kampte 20 – 30% van de huishoudens met betalingsachterstanden en problematische schulden en had een kleine miljoen mensen in Nederland (waaronder kinderen) niet voldoende geld om in de primaire levensbehoeften te voorzien. En dat terwijl 40% van de mensen met de laagste inkomens werk als voornaamste inkomensbron had.

Meer lezen over armoede en schulden

Waar ligt de armoedegrens in Nederland? Je leest het in de referentiebudgetten van het Nibud. Het Nibud maakte ook een voorbeeldbegroting, waaruit blijkt dat huishoudens met lage inkomens in Nederland eigenlijk bijna niet rondkomen. Een infographic van Divosa brengt armoede en schulden in Nederland in kaart.

Oorzaken van financiële problemen #

Financiële problemen en schulden ontstaan natuurlijk door het niet op tijd voldoen van betalingsverplichtingen, maar dat komt niet altijd door een kleine bestedingsruimte. Ook bijvoorbeeld een gebrek aan financiële vaardigheden, zoals budgetteren, kan een belangrijke rol spelen. En andersom geldt hetzelfde voor bestedingsruimte. Iemand die leeft van weinig geld, hoeft zich niet per se arm te voelen, of in de financiële problemen terecht te komen. Denk aan een beginnend kunstenaar of een student.

Oorzaken voor armoede en financiële problemen kunnen op persoonlijk, instantie- of op samenlevingsniveau worden gevonden. In het volgende schema vind je een overzicht van oorzaken voor financiële problemen. Een uitgebreider overzicht vind je in een infographic van de Sociaal-Economische Raad.

Microniveau (inidividu)Mesoniveau
(instanties en groepen)
Macroniveau
(samenleving)
Interne
oorzaken
Persoonlijk gedrag:
Ontbreken van vaardigheden,
motivatie of zelfvertrouwen,
schaamte.
Gebrekkige structuur of
disfunctioneren van instituties:
bureaucratie, ontoegankelijke
regelingen.
Maatschappelijke ordening:
ongelijke inkomens- en
vermogensverdeling.
Externe
oorzaken
Persoonlijke gebeurtenissen:
ziekte, ongeval, baanverlies,
echtscheiding, gezinsuitbreiding.
Institutionele stigma’s:
vooroordelen door instanties,
media.
Economische, maatschappelijke en
demografische ontwikkelingen:
economische crisis, conjunctuur,
modernisering, migratie.

De oorzaak van financiële problemen is divers, verschillende dimensies hebben invloed op de situatie waar een persoon terecht is gekomen. Bovenal is iedere situatie anders; lang niet iedereen in een risicogroep gaat zijn of haar bestedingsruimte te buiten, of komt in de financiële problemen. De laatste jaren is daarom steeds meer aandacht gekomen voor gedrag – en ook dat gedrag is nooit een vaststaand feit, maar juist beïnvloedbaar en altijd in beweging.

Als coördinator is het belangrijk voelsprieten te ontwikkelen voor risicovolle situaties en goed te letten op de processen achter de vraag.

Soorten schulden #

In de jaren negentig werden een aantal invloedrijke onderzoeken uitgevoerd, die verschillende type schulden categoriseerden. Deze categorisatie is lang voor de ‘ontdekking’ van de psychologische implicaties op schaarste gemaakt.

Zo maakte De Greef (1992) de volgende indeling, in typen schulden:

  • Overlevingsschulden: er zijn te weinig inkomsten in verhouding tot de vaste lasten.
  • Overbestedingsschulden: er zijn voldoende inkomsten maar er wordt naar verhouding te veel uitgegeven.
  • Aanpassingsschulden: er vindt een verandering in de levensomstandigheden plaats, vaak met als gevolg plotselinge inkomensdaling. Deze daling zorgt voor schulden.
  • Compensatieschulden: overbesteding, als gevolg van compensatiegedrag.

Boorsma en anderen (1994) vonden oorzaken voor schulden en maakten een indeling in drie typen:

  • Budgettaire redenen, zoals ontslag, stoppen met overwerk, pensioen, maar ook slecht financieel beheer.
  • Verandering in levensfase, zoals het krijgen van een kind, een echtscheiding of het overlijden van de partner.
  • Psychosociale problemen, zoals gebrek aan weerbaarheid en compensatiegedrag, maar ook verslavingen.

Het valt op dat er in deze indeling (nog) geen ruimte is voor vaardigheden en kwetsbaarheden van een hulpvrager, en andere psychologische implicaties die van invloed zijn op gedrag. Ook de invloed van veranderingen in de samenleving, zoals digitalisering, werd pas in een later stadium door onderzoekers aan het licht gebracht.

Problematische schulden #

Kort gesteld is een schuldenlast problematisch als deze niet redelijkerwijs terugbetaald kan worden, binnen de termijn die voor schuldsanering staat. In de meeste gevallen duurt een schuldsanering drie jaar. Het bedrag dat een persoon overhoudt na betalen van de vaste lasten en wat extra, is de hoogte waarboven een schuldenlast problematisch wordt. Hierin zijn de hypotheek, studieschuld en boetes vanuit het CJIB niet opgenomen.

We nemen als voorbeeld een eenpersoonshuishouden met inkomen op bijstandsniveau. Binnen een schuldregeling wordt minimaal uitgegaan van 50 euro leefgeld per week en vaak is er nog wat ruimte voor internet, telefonie en reiskosten. Met aftrek van huur en andere vaste lasten, blijft in zo’n situatie gemiddeld 60 euro per maand over – een bedrag dat vrij te besteden is, als er geen schulden spelen. Maar binnen de schuldregeling is dit het bedrag dat bestemd is voor de schuldeisers. Exclusief vakantiegeld en dertiende maand (wat ook ten gunste van de schuldeisers komt) kan zo in drie jaar tijd 2160 euro gereserveerd worden.

Nu valt er met één schuld van 2200 euro vast nog een afspraak te maken voor een bedrag van minder dan 60 euro per jaar, met een doorloop van langer dan drie jaar. Lastiger wordt het, als het er meerdere schuldeisers zijn. Zij zullen het aflossingsbedrag dat onder de 60 euro zal liggen, hoogstwaarschijnlijk te laag vinden. In dit geval wordt al van een problematische schuld gesproken, en moet al aan schuldsanering worden gedacht.

Inkomensval #

Stel: iemand zit in de bijstand, maar gaat weer aan het werk. Sociale steun vermindert drastisch, of valt helemaal weg. Toeslagen worden stopgezet. Er moet opvang voor de kinderen geregeld worden, voor een bedrag van 1000 euro per jaar. Ondanks dat het bruto-inkomen hoger ligt, kan het netto-inkomen lager uitvallen dan het bedrag dat uit de bijstand verkregen wordt. De persoon in kwestie gaat er in feite op achteruit, terwijl er wel werk uit inkomen komt.

Dit proces wordt de inkomensval, ook wel de armoedeval, genoemd. In zo’n situatie is het belangrijk om het gebrek aan financiële prikkels met de gemeente te bespreken. Samen is het wellicht mogelijk om oplossingen te bedenken, zodat werk toch loont.

Handige hulpmiddelen voor coördinatoren, vrijwilligers en hulpvragers

Beter rondkomen
Beter rondkomen
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Beter rondkomen' kan de vrijwilliger en deelnemer helpen snel inzicht te krijgen in mogelijke besparingen.
Rondkomen met kinderen
Rondkomen met kinderen
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Rondkomen met kinderen' kan de vrijwilliger en deelnemer helpen snel inzicht te krijgen in mogelijke regelingen voor ouders.
Kom uit de geldzorgen
Kom uit de geldzorgen
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Kom uit de geldzorgen' geeft snel inzicht in de inkomsten, uitgaven, schulden en mogelijke acties.
Bijna 18
Bijna 18
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Bijna 18' geeft snel inzicht in alle (financiële) veranderingen die ingaan op de 18de verjaardag.
Werkloosheid
Werkloosheid
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Werkloosheid' helpt snel grip te krijgen op mogelijke acties die noodzakelijk zijn bij teruglopende inkomsten.
Scheiden
Scheiden
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Scheiden' helpt snel inzicht te krijgen in mogelijke acties bij het verbreken van de samenspraak van goederen.
Statushouders
Statushouders
LSTA Startpunt geldzaken
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. 'Statushouders' is een krachtig hulpmiddel dat lastige (financiële) concepten vertaald in het Engels, Arabisch of Triqinya.
Nibud Geldplannen
Nibud Geldplannen
Geldplannen via jouw gemeente
Lees verder
Geldplannen helpen bij het creëren van overzicht. Als jouw gemeente aangesloten is vind je via deze link geldplannen voor ZZP, sparen en pensioen.
Steffie.nl
Steffie.nlTechnische zaken simpel uitgelegd
Lees verder
Steffie is een website voor mensen die moeite hebben met taal en digitalisering. Er staan veel tips die vrijwilligers kunnen gebruiken in het contact met een deelnemer met LVB.
NIvB
NIvBHulpmiddel bij betalingsregelingen
Lees verder
Nibud, NVVK en Buddypayment ontwikkelen samen een hulpmiddel voor betalingsregelingen. Let op, maak nooit afspraken als er problematische schulden spelen!
Gezond verzekerd.nl
Gezond verzekerd.nlBesparen via jouw gemeente
Lees verder
Steeds meer gemeenten zijn aangesloten bij Gezondverzekerd. Krijg snel inzicht in mogelijke regelingen en bespaar op energiekosten zorgverzekring.
SEO Kansenatlas
SEO KansenatlasSnel inzicht in gemeente cijfers
Lees verder
De Kansenatlas geeft snel inzicht in gemeentelijke cijfers generatie armoede, inkomen en maatschappelijke participatie.
Kansenkaart
KansenkaartKansen van kinderen
Lees verder
De kansenkaart richt zich op de relatie tussen inkomen van ouders en geboorteplaats met geboortegewicht en schoolprestaties van het kind.
Armoedekaart
ArmoedekaartCBS armoede in beeld
Lees verder
Een overzicht van inkomensgegevens per gemeente.

Gerelateerde artikelen

De laatste jaren groeit de aandacht voor de gevolgen van armoede en financiële problemen op mensen die het ondergaan. Eerder lag de focus op een verondersteld gebrek aan vaardigheden om goed de eigen administratie voeren. Zoals bijvoorbeeld bij het op tijd betalen van rekeningen en het al dan niet nakomen van (financiële) verplichtingen. Ook het krijgen van schulden werd makkelijk toegeschreven aan een gat in de hand of geen verantwoordelijkheid willen nemen.
Hulpvragers kunnen om allerlei redenen moeite hebben met financiële zaken. Obstakels kunnen door tekortkomingen in basisvaardigheden – zoals lezen, schrijven en rekenen – ontstaan. Onder de basisvaardigheden worden ook digitale vaardigheden geschaard. Regelmatig komen schrijnende praktijkvoorbeelden aan het licht, van fraude of uitbuiting van ouderen: mensen die de weg in digitale zaken niet goed weten en sterk afhankelijk zijn van hulp. Voor vrijwilligers is het van belang om aandachtig en met tact met zulke situaties om te gaan, gezien gevoelens van schaamte spelen een belangrijke rol kunnen spelen. Op deze pagina lees je hoe je hierin afstemt en coördineert.
Het doel van ondersteunen bij geldzaken is de financiële redzaamheid stimuleren – voor zover als het gaat. Daarbij wordt allereerst het eigen sociale netwerk aangesproken en wordt onderzocht of in de wijk plekken zijn die iemand verder kunnen helpen. Vervolgens komt een vrijwilliger of eventueel een professional in beeld. Mensen zoveel mogelijk zelf laten doen is het belangrijkste doel, maar dat ‘zelf kunnen’ kan komen in allerlei vormen. Op deze pagina lees je over doelen van ondersteuning, over wat je als vrijwilliger en professional kunt doen om iemand zo zelfstandig mogelijk op weg te helpen met geldzaken.
Deze uitspraak, die wij hoorden van iemand met schulden die niet in Nederland is opgegroeid, spreekt boekdelen. En hij geldt niet alleen voor mensen die nieuw zijn in Nederland. In Nederland is veel mogelijk, voor veel problemen is een oplossing te vinden. Maar er wordt ook veel gevraagd van de burger. Meer en meer kan digitaal geregeld worden. Dat is handig, maar het vraagt van mensen dat zij het vermogen hebben zelf deze zaken te regelen. Vanuit de behoefte van de overheid om fraude te voorkomen, maakt dat voor veel voorzieningen bepaalde bewijslast overhandigd moet worden. Deze factoren maken het voor mensen met een maatschappelijke kwetsbaarheid lastig om mee te komen.

Op de hoogte blijven?

Schrijf je dan nu in voor onze nieuwsbrief.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.